کمبود منابع و پزشک دروازه بان

سیمین کاظمی

برای مقابله با بیماری کروناویروس در بعضی مراکز درمانی امکان آزمایش رایگان فراهم شده است که به تشخیص پزشک، از افراد واجدالشرایط نمونه گرفته می شود. اکنون با گسترش دوباره کووید 19 ، تعداد متقاضیان تست کرونا افزایش یافته است. بخشی از این مراجعات مربوط به کسانی است که علایم بیماری را ندارند، یا علایم شان خفیف است و نیاز به اقدام خاصی غیر از رعایت توصیه های بهداشتی ندارند. رایگان بودن تست، ترس از بیماری و تبعات جسمی آن، ترس از بیمار بودن و انتقال آن به اعضای خانواده، استفاده از مرخصی دو هفته ای و فشار محل کار برای روشن شدن وضعیت سلامت دلایل احتمالی افزایش مراجعه افراد ظاهراً سالم به مراکز بهداشتی و درمانی هستند. از طرفی پزشکان به علت اندک بودن امکان تست، و نیز ملزم بودن به رعایت پروتکل تشخیص و درمان کووید 19 مجبور و مأمورند از بین مراجعان تنها کسانی را که واجدالشرایط تست هستند، یعنی افراد پرخطر را برای نمونه گیری انتخاب کنند. چنین محدودیت هایی اغلب منجر به نارضایتی کسانی می شود که امکان تست را به دست نمی آورند.

در ادبیات جامعه شناسی پزشکی تسخیر جایگاه دروازه بان gatekeeper برای استفاده از منابع، به پزشک امکان می دهد که امکان پذیر کردن دسترسی به بعضی کالاها و خدمات سلامت را در انحصار داشته باشد و بر اساس مهارت و دانش تخصصی اش تعیین کند که چه کسی به این کالاها و خدمات دسترسی داشته باشد و چه کسی دسترسی نداشته باشد. در واقع «تشخیص» مهمترین فرآیند طبابت است و بر اساس تشخیص پزشک است که تعیین می شود احساس ناخوشی یاillness فرد، بیماری یا disease است یا خیر و بر اساس آن بیمار، به نقش مریض یا sick role و مزایای اجتماعی آن نائل می شود. به طور مفروض، در این فرآیند فرد غیرمتخصص باید با پزشک همکاری کند و تشخیص او را بپذیرد. چنین وضعیتی از نظر منتقدان پزشکی، دربردارنده توزیع نامتوازن قدرت بین پزشک و بیمار است و به سلطه پزشکی می انجامد.

چنین نظریه ای وقتی وضعیت منابع سلامت و نظام تأمین کننده آن دیده نشود، ناقص به نظر می رسد. در شرایطی مثل اپیدمی کروناویروس به عنوان یک چالش جدی نظام های سلامت به خصوص در جوامع فقیر است، که منابع کافی برای مقابله با بیماری ندارند، نشانده شدن پزشک در جایگاه دروازه بان، وضعیت دوگانه و متناقض پدید می آورد. در چنین وضعیتی بیمار یا مراجع که مشکل و دغدغه های خودش را خاص و متمایز از دیگران می داند، ممکن است پزشک را مسؤول برخوردار شدن از خدمتی مانند تست کروناویروس یا بستری شدن در بیمارستان بداند و در صورت محرومیت نیز پزشک را مقصر بشمارد و تشخیص او را متضمن نوعی تبعیض تلقی کند. از طرفی پزشک خود را ملزم می داند که با در نظر داشتن محدودیت منابعی که در اختیار او قرار دارد، هر بیمار و مشکل او را یکی از دهها مراجع روزانه و مشکلات شان بداند و امکانات را بر اساس پروتکل و میزان خطری که بیمار را تهدید می کند، دسترسی پذیر کند.

بر اساس مفروضات نظام سلامت، کنشگر نقش پزشک باید از بین مراجعان تنها واجدالشرایطهای استفادimagesه از خدمات سلامت را تشخیص دهد و مراجعان و بیماران از او تبعیت کنند، اما این تبعیت همیشگی نیست و بخشی از مراجعان در صورت ناکامی در احراز نقش مریض ممکن است نارضایتی شان را به پزشک ابراز نموده و تعارض بین بیمار و پزشک شکل به وجود آید.

اغلب این واقعیت در نظر گرفته نمی شود که جایگاه دروازه بان برای محافظت از منافع نظام بهداشتی و درمانی، به پزشک سپرده شده و او مأمور است که با ابزار دانش پزشکی، کمبود منابع مانند تخت بیمارستانی یا تست و محروم شدن برخی را توجیه کند یا صورت علمی ببخشد. کنش پزشک در درون ساختاری رقم زده می شود که معتقد یا قادر به تأمین سلامت برای همه نیست و می کوشد از بازیگران (پزشک و بیمار) به نحوی بازی بگیرد که نقص های پشت صحنه به کلی فراموش شود. در این شرایط اگر چه به نظر می رسد، جایگاه دروازه بان پزشک را در موقعیتی برتر نسبت به بیمار قرار می دهد، اما این فقط بخش آشکار موضوع است و کارکرد واقعی نقش دروازه بان برای پنهان کردن ضعف های نظام سلامت است که خود برآمده از ساختار اقتصادی و سیاسی هر جامعه است.

چاپ