پزشکی نوین و رقیبانش (طب اسلامی و تکفیر هاریسون)

سیمین کاظمی

استاد درس سمیولوژی معتقد بود همان طور که هر مسلمان در خانه اش یک قرآن دارد، هر دانشجوی پزشکی هم باید در بین کتابهایش یک اصول طب داخلی هاریسون داشته باشد؛ این تأکید به ما که هنوز وارد123456 دوره بالینی نشده بودیم، جایگاه و اهمیت این کتاب را نشان می داد که هنوز هم هر چهار سال یکبار با ویرایش جدید، دستاوردهای علم پزشکی در بیماری های داخلی را در اختیار پزشکان قرار می دهد. به نظر می رسد آن طبیب اسلامی هم که برای نشان دادن دشمنی اش با طب مدرن این کتاب را در مقابل دوربین آتش زد به اهمیت هاریسون پی برده و برای مطرح کردن طب اسلامی لازم دیده است به این اقدام نمادین دست بزند و اعتبار طب مورد ادعایش را با بی اعتبار کردن هاریسون به دست آورد. البته که با آتش زدن کتاب هاریسون اگر چه برای مدتی نام شخص کتاب سوز بر سر زبان ها می افتد، اما قطعاً نه طب مدرن بی اعتبار می شود و نه طب اسلامی قادر خواهد بود بیش از اینکه هست سهمی در بازار پزشکی بیابد. اما سر برآوردن آنچه به عنوان طب اسلامی معرفی می شود، از منظر جامعه شناسی واجد اهمیت است که در این یادداشت کوتاه به آن پرداخته می شود.

وقتی پزشکی مدرن، با اتکاء به علم و مطرح کردن خود به عنوان یک حرفه توانست انحصار بر حوزه سلامت را در اختیار بگیرد، سایر گفتمان های رقیب نظیر طب سنتی را به حاشیه راند و طبیب های سنتی و عطارها و سایر کنشگران این حوزه مرجعیت خود را از دست دادند. بیمارستان ها ساخته شدند و مطب ها در هر نقطه شهرها سربرآوردند. رشته های تخصصی بر اساس طبقه بندی جدید بیماریها تأسیس شدند. دانشکده های پزشکی تعیین صلاحیت افراد برای ورود به این رشته را به عهده گرفتند. پیشگیری و درمان و بازتوانی بیماری به روش های جدید علمی اجرا شد. توصیه های پزشکی مدرن با توصیه های طب سنتی تفاوت چشمگیر داشت و بسیاری از مداخلات طب سنتی در علم جدید مضر یا بی فایده تشخیص داده شدند.

با چنین تغییراتی در پزشکی همزمان صنعت داروسازی و روش های تشخیصی نیز  گسترش یافت و پزشکی با این مجموعه دستاوردهای درمانی شگفت انگیزی را برای جامعه بشری به ارمغان آورد. اما با این وجود همچنان محدودیت های پزشکی به عنوان علم، موجب شده است که برای بسیاری از بیماری ها درمان قطعی پیدا نشود و پزشکی تنها به کنترل آنها یا کاهش عوارض شان قادر باشد.

با محدودیت های علم پزشکی در درمان بیماری ها که نوعی اقرار به ناتوانی پزشکی مدرن بود، در دهه های اخیر رقیبان ناکام و از میدان به در شدة، مجدداً به عنوان مدعیان درمان بیماری وارد عرصه رقابت با پزشکی شدند و با استفاده از سیطره نگرش بازار آزاد که در آن هر کس می تواند در بازار رقابت متاع خود را عرضه و برای آن تبلیغ کند، به موازات پزشکی مدرن، شروع به فعالیت نمودند. روش های فراموش شده و رد شده توسط پزشکی مدرن دوباره عرضه شدند و زالو انداختن و حجامت و امثالهم رونق گرفتند. رقابت چنان جدی شد که دانشکده های طب سنتی زیر نظر وزارت بهداشت تأسیس شدند و متخصصان طب سنتی وارد عرصه طبابت شدند.

 اخیراً اما رقیب دیگری ظهور کرده که به عنوان «طب اسلامی» شناخته می شود. طب اسلامی حوزه فعالیت روحانیان شیعه است که اغلب به عنوان متولی بُعد معنوی زندگی انسان های مؤمن و صدور توصیه و موعظه برای رستگاری آن جهانی شناخته می شوند، اما اکنون حوزة نفوذ و فعالیت خود را به جسم انسان نیز گسترش داده و با اتکا به آموزه های دینی شبهات و تردیدهایی را درباره صحت و اثربخشی طب مدرن مطرح می کنند. روحانیون فعال در طب اسلامی، با استفاده از رسانه های جدید و نیز رسانه های رسمی بسیاری از دستاوردهای پزشکی مدرن، در حوزه های پیشگیری و درمان را به چالش می کشند، مثلاً درباره واکسیناسیون و غربالگری های دوره بارداری ایجاد تردید می کنند. به نظر می رسد چند عامل زیر روحانیون طب اسلامی را در اظهار نظر درباره پزشکی نوین تشجیع کرده، اند:

روحانیون طب اسلامی به قدرت دین متکی هستند و برخورداری از پشتیبانی نظام سیاسی و مصونیت قضایی نسبی به آنها این امکان را می دهد که بدون احساس نگرانی از پیامد فعالیت های تبلیغی و عملی شان به مبارزه و رقابت با طب نوین بپردازند. چنانکه یکی از سرسلسله های طب اسلامی در برابر دوربین اقدام به سوزاندن کتاب داخلی هاریسون می کند تا این پیام را به مخاطبان بدهد که طب مدرن بیهوده و حتی دشمن سلامت انسان است و آن را باید نابود کرد.

دیگر اینکه نقطه عزیمت طبیبان اسلامی، در مُباحثات شان  دین است و از این رو می توانند از قدرت دین در مواجهه با علم استفاده کنند و با اتکاء به این که گزاره های دینی عموماً ابطال ناپذیر و غیرقابل چون و چرا هستند و در مقابل گزاره های علمی ابطال پذیرند، فضایی را ایجاد کنند که طرف مقابل را مرعوب و به سکوت وادار نمایند.

 نکته قابل توجه در نوع مواجهه طب اسلامی با پزشکی مدرن و انتقاد و مخالفت های آن این است که طب اسلامی اولین منتقد طب مدرن نیست و پزشکی مدرن از بدو تأسیس اش منتقدان و مخالفان سرسختی در حوزه های مختلفی داشته که عموماً در اثربخشی و بی طرفی آن چون و چرا کرده اند، اما در سالهای اخیر این انتقاد از آکادمی و مراکز روشنفکری به عموم سرایت کرده است، چنانکه برخی در کشورهای توسعه یافته پذیرای روش های پیشگیری و درمان نیستند و همین نگرانی هایی را برای سازمان بهداشت جهانی و دیگر متولیان سلامت ایجاد کرده است. به نظر می رسد طبیبان اسلامی برای طرح ادعاهای شان به این فضای مخالفت با پزشکی و استدلال های آنها بی توجه نبوده اند.

گذشته از اینها عامل اصلی و شاید قوی ترین عامل که شکل دهنده طب اسلامی است، غلبه نگاه بازاری و سودمحوری به حوزه سلامت است که روحانیون را به عنوان کنشگرانی که  متاعی قابل عرضه در این بازار پزشکی دارند، به طمع کسب منفعت به تکاپو انداخته است. شیوه کار سرسلسله این گروه نشان می دهد که نه تنها طبابت آنها رایگان و چنانکه انتظار می رود در راه رضای خدا و هدایت انسان ها به بهشت نیست بلکه با اهداف کاملاً تجاری و فروش محصولاتی است که از نظر آنها قابل ترجیح به محصولات دارویی تجویز شده توسط پزشکی مدرن است.

پایان سخن آنکه، پزشکی مدرن به عنوان یک علم محدودیت ها و خطاهایی دارد که موجب ناامیدی جامعه و بیماران از آن می شود، چنانکه برای درمان به راههای دیگری متوسل می شوند که از نظر آنها ممکن است جبران کننده ضعف های طب نوین باشد. از طرفی طب نوین با تجاری شدن و از دست رفتن بی طرفی اش، کمتر قادر خواهد بود اعتماد بیماران را جلب کند و همین باعث کاستن از وزن آن به عنوان تنها مرجع مطمئن حل مشکلات سلامت می شود. نتیجه آنکه ظهور گفتمان های رقیب مانند طب اسلامی تا حدودی متأثر از تغییرات نظام مراقبت سلامت است که نتوانسته است قابلیت اعتماد و مرجعیت خود را برای جامعه حفظ کند.

چاپ

پدیده طلاق و لزوم آموزش مهارت‌های زندگی

 بسیار از فزونی طلاق و افزایش آسیب‌های اجتماعی ناشی از آن سخن گفته شده است؛ و بسیاری از سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان در سطح کلان بر درمان مسائل و بحران‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی، سیاست‌های تحکیم خانواده و کنترل و کاهش طلاق تاکید داشته‌اند و حتی به واسطه تحقق برنامه ششم توسعه در کاهش میزان طلاق، طرح مداخله در خانواده به منظور کاهش طلاق بهزیستی برای گروه هدف زوج‌های متقاضی طلاق ارجاعی از دادگستری اجرایی شده است. ولیکن به نظر می‌رسد آنچه در این خصوص دارای اهمیت باشد، پرداختن به برنامه‌های پیشگیرانه و ارتقایی است. بدان معنا که بتوان از طریق پرداختن به اصلی‌ترین عوامل تصمیم و اقدام به طلاق، از شیوع و گسترش روزافزون آن جلوگیری کرد.

کنکاشی کنجکاوانه در پرونده‌های طلاق نشان می‌دهد که یکی از اصلی‌ترین مواردی که در موضوع کاهش طلاق در جامعه باید بدان توجه کرد، پرداختن به انتخاب آگاهانه، مدبرانه و مسئولانه در ازدواج می‌باشد، که البته با حساسیت و وسواس زیاد به خرج دادن متفاوت است.

 ازدواج موفق و پایدار در گرو در نظر گرفتن و توجه به اصول و مولفه‌هایی است که از فرایند شناخت خود و خودشناسی/ خودآگاهی آغاز می‌شود. بدان معنا که فرد، خویشتن را به درستی بشناسد و به واسطه داشتن هویتی مستقل، ثابت و پایدار بداند چه کسی هست و چه می‌خواهد، و بر پایه چه معیارها و اصول و مولفه‌هایی می‌تواند چهارچوب هویتی خود را تعریف کند. ضمن آنکه، بتواند درک درست و صحیحی از ازدواج و مسئولیت‌های زندگی مشترک داشته باشد، و خواسته‌ها و انتظارات از دیگری را با شناخت و تصور واقع‌بینانه از طرف مقابل و با پذیرش مجموع ویژگی‌های مثبت و منفی خود و دیگری در نظر آورد.

افراد آگاه و آنهایی که می‌دانند هدف‌شان از زندگی مشترک چیست و به ازدواج، صادقانه [با طرح پرسش‌هایی همچون آیا این فرد همان کسی است که در پی آن بوده است؛ و آیا به دلیل موقعیت اقتصادی، زیبایی و یا شخصیتی تصمیم به ازدواج گرفته است؛ و نظایر اینها] و نیز واقع‌بینانه [آیا افزون بر ویژگی‌های مثبت به نکات و ویژگی‌های منفی طرف مقابل نیز توجه کرده است؟ آیا تحت تأثیر احساسات و بدون توجه به منطق تصمیم گرفته است؟] نگریسته‌اند، اغلب زندگی موفق‌تری دارند.

جمع‌بندی وضعیت و اتخاذ تصمیم نهایی و پذیرش همه جانبه تصمیم به مهارت تصمیم‌گیری مسئولانه برمی‌گردد. ازدواج‌های بدون تدبیر، سفارشی و شتاب‌زده و یا طبق خواسته و نظر خانواده را می‌توان عدم پذیرش مسئولیت از جانب فرد تلقی کرد تا در صورت ناکامی و عدم موفقیت بتوان در پشت خانواده پنهان شد و از گزند کنایه، طرد و پذیرش مسئولیت شکست در امان ماند.

پرهیز از این امر منوط به همراهی منطقی و اصولی خانواده‌هاست. خانواده‌ها گاه با انتخاب بر پایه معیارهای شخصی خود و انتظار پذیرش بی‌چون و چرا از سوی فرزندان با حربه بهره‌مندی از مزایای اقتصادی و حمایت‌های عاطفی؛ جبهه‌گیری و مخالفت‌های نابجا و غیرمنطقی با انتخاب فرزند؛ و یا با رها کردن و اعتماد کامل به انتخاب فرزندان در حالیکه آن را احساسی و نادرست می‌دانند، می‌توانند تأثیرگذار باشند. هر کدام از اشکال اینگونه ازدواج‌ها که متأسفانه رواج نیز دارد، به سرعت آثار نامطلوب خود را نشان می‌دهد.

ازدواج نیاز به تعهد، مسئولیت‌پذیری، شهامت و جسارت دارد و یک معامله و قرارداد دو نفره نیست که بتوان با سخت‌گیری‌های بسیار در مفاد آن نظیر وزن بالای مهریه، و یا آسان‌گیری و ساده‌سازی آن از طریق دوری از رسوم خانوادگی و بی‌اعتنایی به تناسب و سنخیت‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی و قیدوبندها و آیین‌های فرهنگی بر تداوم آن تضمینی یافت.

ازدواج به مهارت‌هایی نیاز دارد که همان‌گونه که پیش‌تر گفته شد، از خودشناسی آغاز می‌شود، و به مهارت‌هایی چون مهارت حل مسئله نیاز دارد تا زوجین بدانند در زمان اختلاف نظر و وقوع تنش و بحران چگونه باید عمل کنند؛ با مهارت مدیریت کردن احساسات و هیجانات آشنا باشند تا بدانند چگونه عواطف و احساسات منفی و مثبت خود را کنترل کنند، کنترل خشم داشته باشند، و اشتباه خود را با پذیرش و عذرخواهی جبران کنند؛ با توانایی تفکر خلاقانه بتوانند خود را از دام افتادن در روزمرگی‌ها رهایی بخشند و از طریق رفتارها و شیوه‌های خلاقانه، صمیمت ابتدای زندگی مشترک را تداوم بخشند؛ و نیز با دیگر مهارت‌های زندگی نظیر مهارت همدلی با دیگران و برقراری رابطه موثر با دیگری (مهارت ارتباطی) آشنایی داشته باشند.[1]

ضرورت و اهمیت آشنایی و آموزش با مهارت‌های زندگی در مقوله ازدواج آن چنان مشخص و واضح است که جای هیچ‌گونه شائبه‌ای را در خصوص ضرورت الزامی شدن این آموزش‌ها و مهارت‌ها باقی نمی‌گذارد. باید در نظر داشت که البته صرف ارائه این آموزش‌ها در پیش از ازدواج نیز راهگشا نیست و این آموزش‌ها باید از طریق تعاملات روزمره در خانه، مدرسه و اجتماع تمرین شوند و در فرد نهادینه گردند.

اگر در نظر آورد که برای نمونه، هزینه‌های ازدواج ناموفق از طریق شکل‌گیری آسیب‌های اجتماعی، تأثیرات و اختلالات روانی و عاطفی، هزینه‌های مادی و اقتصادی دادرسی و دادگاه، مشکلات و آسیب‌های اجتماعی و اخلاقی فرزندان در ازدواج ناموفق و نظایر اینها تا چه میزان است، می‌توان از ضرورت الزامی شدن این آموزش‌ها و البته رایگان بودن‌ آنها سخن گفت و بر آن تأکید داشت.

در انتها، بار دیگر تأکید می‌شود، انتخاب آگاهانه، درست و مسئولانه بر پایه اصول و معیارهای تعریف شده فردی در انتخاب همسر به موازات آموزش و آشنایی با مهارت‌های زندگی می‌تواند نقش موثری در ازدواج موفق و پایدار ایفا نماید. تأکید بر اهمیت و یا حتی اولویت انتخاب مدبرانه و آگاهانه بدان سبب است که می‌توان به سادگی پیش‌بینی کرد که اگر انتخاب‌ها بر پایه منطق، شناخت درست و کاملاً آگاهانه، مدبرانه و هوشیارانه صورت نگیرد، آشنایی و تسلط بر مهارت‌های زندگی نیز چندان نمی‌تواند کارساز باشد.

 

 

[1] . مهارت‌های 10گانه معرفی شده از سوی سازمان بهداشت جهانی عبارتند از:

مهارت خودآگاهی، مهارت همدلی، مهارت روابط بین فردی، مهارت ارتباط موثر، مهارت مقابله با استرس، مهارت مدیریت هیجان، مهارت حل مسئله، مهارت تصمیم‌گیری، مهارت تفکر خلاق و مهارت تفکر نقادانه.

چاپ

تاکید بر روشهای پیشگیری از مصرف مواد

شناخت مسیر موفقیت آمیز و نهایی گذر از اعتیاد به مواد مخدر به ویژه در نزد جوانان از طریق تغییر مجموعه ای از نگرش ها و خط مشی ها؛ خلق و ایجاد مسیرهای جدید در پیروی از سبک زندگی سالم و مطلوب از طریق جایگزینی ابتلا به اعتیاد با گزینه های مناسب دیگر و با یافتن دلایل اصلی روی آوردن به مصرف مواد مخدر میسر خواهد بود.

گفتگو و مصاحبه با افرادی که دست کم یکبار از طریق حضور در کمپ ها و مراکز ترک اعتیاد، پروسه درمان و مراحل سم زدایی و پاک شدن به لحاظ جسمی را گذرانده اند، نشان می دهد که آنچه در ادامه دارای اهمیت بسیار است فائق آمدن بر وسوسه و تمایل دوباره برای مصرف مواد است.

پرهیز از افراد و موقعیت هایی که مشوق و محرک وسوسه به مصرف مواد هستند؛ تجربه احساس مفید و باارزش بودن در خانه و اجتماع؛ آگاهی و تسلط نزدیکان اعم از والدین، همسر و اعضای خانواده بر مهارتهای ارتباطی و مهارتهای زندگی و نیز حمایت های عاطفی و روانی آنان و انجام فعالیتهای جایگزین و به ویژه فعالیتهای ورزشی و جسمانی در برنامه روزانه زندگی، از عمده ترین مواردی است که این افراد پس از تصمیم و اراده فردی برای تغییر و ترک مواد برای دوری از معرض خطر مصرف دوباره بدانها اشاره داشته اند، که در مجالی دیگر باید به طور مفصل بدان پرداخت.

آنچه از بطن این گفتگوها بیرون آمده است و به نظر می رسد بسیار حائز اهمیت می باشد، تمرکز و تاکید بر پیشگیری و روشهای پیشگیرانه است. ناکارآمدی و ناکارآیی برنامه های پیشگیرانه فعلی از طریق آموزش های سنتی در خصوص اعتیاد و برگزاری جلسات، کلاسها و ارائه نصیحت و رهنمود در مدارس، دانشگاهها و مراکز مذهبی؛ برنامه سازی رسانه ای نامطلوب و عدم فرهنگ سازی و باورپذیری همگانی مبنی بر ابتلا به بیماریهای جسمانی و آسیب ها و بحرانهای اجتماعی؛ قوانین و اقدامات عمدتا بازدارنده و تنبیهی حاکی از آن است که باید با برنامه ریزی مناسب و با بهره گیری از تجارب موفق جوامع دیگر مبادرت به تعریف و انجام روشهای جدید پیشگیرانه در خصوص موضوع مصرف مواد مخدر به ویژه در نزد جوانان نمود.

پیشگیری از اعتیاد به مواد مخدر به معنای ممانعت از روی آوردن به مصرف مواد مخدر در نتیجه اقدامات و برنامه هایی صورت خواهد گرفت که افزون بر نقش دولت و نهادهای دولتی، بر نقش مشارکت شهروندان تاکید کند. تغییر قوانین و انجام سیاست های تشویقی و فراهم آوردن بسترها و تسهیلات برای زندگی هدفمند و شیوه های تخلیه هیجانات و احساسات در نزد نوجوانان و جوانان به شکل برنامه ریزی شده و ساختارمند از سویی و آموزش و آگاهی بخشی و فرهنگ سازی از سوی دیگر باید مورد توجه قرار گیرد.

تجربه موفق برخی کشورها به ویژه ایسلند در کاهش میزان مصرف مواد مخدر از طریق تشویق و رهنمون ساختن دانش آموزان به شرکت در فعالیتهای ورزشی و جسمانی با فراهم آوردن بسترها و امکانات ورزشی و نیز ارائه برنامه های ورزشی رایگان می تواند الگوی مناسبی با هدف موفقیت در برنامه های پیشگیرانه باشد.

بارها به نقش غیرقابل انکار ورزش در عدم تمایل به اعتیاد و دوری از مصرف مواد مخدر اشاره شده است. فعالیتهای فیزیکی و ورزشی همچنین از طریق ایجاد روحیه نشاط و کاهش استرس و افزایش روحیه مشارکت جویی در مصون نگاه داشتن جوانان از اعتیاد بسیار اثربخش است.

حال پرسش آن است که چگونه می توان از طریق تشویق جوانان به ورزش، این فرهنگ را در جامعه و در بطن خانواده ها و مدارس نهادینه کرد.

به نطر می رسد با اجرایی شدن اصل ٤٤ و لذا خصوصی سازی در عرصه واگذاری اماکن ورزشی به بخش خصوصی، افزون بر آنکه ارتقا و توسعه ورزش همگانی محقق نشده است، در حوزه ورزش حرفه ای نیز چالش هایی اساسی وجود دارد.

با تمرکز بر همگانی کردن و عمومی ساختن ورزش در نزد جوانان به ویژه در سطح مدارس و با رویکرد اتخاذ سیاستهای محلی و خرد، یکی از پیشنهادها در این خصوص می تواند توجه به نقش و مشارکت برخی ارگان ها و به ویژه شهرداری ها در راستای توجه به مسئولیتهای اجتماعی از طریق ارائه خدمات ورزشی به شهروندان باشد. ایجاد و تاسیس سالن ها و مراکز ورزشی در پارکها و زمینهای شهرداری ها؛ خریداری زمینهای با کاربری ورزشی و تبدیل آن به مجموعه ها و زمین های ورزشی؛ خرید سانسهای سالنهای ورزشی و در اختیار شهروندان قرار دادن آن و به ویژه انعقاد تفاهم نامه با ادارات آموزش و پرورش و ورزش و جوانان برای استفاده رایگان دانش آموزان از فضاها و امکانات ورزشی.

گزینه نهایی در صورتی که به موازات آموزش آگاهی بخشی و نهادینه کردن فرهنگ ورزش با همراهی خانواده و مدرسه صورت گیرد، بی شک می تواند به یکی از برنامه های مؤثر در کاهش آسیبهای اجتماعی، افزایش نشاط و شادی عمومی و البته جلوگیری از بروز اعتیاد به مواد مخدر در بین نوجوانان و جوانان تبدیل گردد. 

فهرست منابع:

  • ایسلند چطور جوانانش را از الکل و مواد مخدر نجات داد؟. ترجمان. صفحه اقتصاد و جامعه. یکشنبه ٢٩ مرداد ٩٦.
  • نیک بخش، بهرام.١٣٩٣. روشهای پیشگیری از اعتیاد با تاکید بر مقوله ورزش از منظر جامعه شناختی. فصلنامه سلامت اجتماعی و اعتیاد. دوره ١. شماره ٢. تابستان ٩٣. صص ٧٣-٩٦.

چاپ

درآستانه روز جهانی ایدز

ملاحظاتی در مورد ماجرای لردگان

چند روزی بیش به روز جهانی ایدز نمانده است و دست اندرکاران از نهادهای مختلف برای اطلاع رسانی آماده می‌شوند. اما هنوز جامعه درباره ماجرای لردگان قانع نشده و برخی از ابعاد آن روشن نشده است. هنوز مشخص نیست چرا بهورز به بهانه کارزار دیابت خونگیری میکرده و چرا از ابتدا مشاوره کافی نداده و رضایت برخی افراد را برای انجام آزمایش اچ‌آی‌وی جلب نکرده است. مشخص نیست چه درصدی از مبتلایان اخیر دچار شده اند و چه نسبتی مبتلایان قدیمی اما ناشناخته بودند. سهم راه های سرایت مختلف در ابتلا چگونه بوده است. آیا خارج از خانه بهداشت کسانی دست به اعمال پزشکی با ابزارهای غیر استریل زده‌اند؟ و چرا ابتلای  برخی مادران در طول بارداری یا زایمان مشخص نشده بوده تا جلوی سرایت به فرزندشان گرفته شود.

چاپ

بحران مضاعف، پیرامون سرایت HIV

از ابتدای وجود بشر، مردم جوامع محلی بااحساس هویت جمعی، قوانین عرفی و احترام متقابل در اجتماعات زیست کردند. اما با پیشرفت جوامع درزمینه ایجاد نوآوری‌های پزشکی و توسعه بیماری‌ها،  سطح پایین آگاهی و سواد در جوامع به همراه تبعیض‌های اقتصادی و همچنین نبود حمایت‌های اجتماعی بحران‌های بزرگی را ایجاد کرده است، به‌گونه‌ای که امروز حق نداشتن اطلاعات در مورد بیماری‌ها و وضعیت سلامت بیشتر در این جوامع توسط مردم احساس می‌شود.

در حال حاضر در جهان، مدیریت بحران‌های بهداشتی و سلامتی یکی از مهم‌ترین اهداف دولت‌ها است. مدیریت بیماری‌هایی که نه‌تنها به لحاظ بهداشتی و سلامتی بلکه به لحاظ امنیت اجتماعی و فرهنگی  محل ایجاد مناقشات بسیاری است  ..

دستیابی به اطلاعات درزمینه سلامت نیز به‌عنوان یکی از استراتژی‌های مهم و عوامل اجتماعی اثرگذار بر سلامت افراد در درجه اول قبل از وقوع بیماری‌ها و در مرحله پیشگیری و در درجه دوم بعد از وقوع بیماری و مدیریت اطلاعات سلامت بیمار اهمیت دارد.

ویروس اچ آی وی جزء مهم‌ترین بیماری‌هایی است که  جهان در این سده به خود دیده است. بسیاری از کشورهای جهان نه‌تنها گایدلاین ها و دستورالعمل‌های درمانی و بهداشتی در مورد این بیماری را تقریباً هرسال به‌روز می‌کنند، بلکه ابعاد قانونی و اجتماعی مهمی را که در ارتباط با  این بیماری وجود دارد بررسی و تدوین می‌نمایند.

یکی از مهم‌ترین راه‌های پیشگیری در اجتماعات کوچک و محلی دستیابی به اطلاعات درباره این  بیماری است. اگرچه بسیاری از جوامع  در زمینه آگاه سازی به دلیل عدم دسترسی به داده‌های رسانه‌ای و کتب و مقالات علمی دچار فقر اطلاعاتی پیش از وقوع بیماری می‌شوند، اما دولت‌ها و حتی سازمان‌های غیردولتی در بسیاری از کشورها تلاش‌های بسیاری را در این جهت انجام می‌دهند.

از سوی دیگر جامعه و یا گروهی که به این بیماری مبتلا می‌شوند در معرض بسیاری از چالش‌های فرهنگی و اجتماعی در اجتماعات محلی قرار می‌گیرند.  در این وضعیت این جوامع نیازمند نوعی حمایت‌های قانونی و اجتماعی هستن و به نظر می رسد  توجه به ابعاد حقوقی ضروری می گردد،  به این ترتیب در وضعیت ابتلا به بیماری، عدم رعایت حقوق بیمار مبتلا و فاش‌سازی اطلاعات بیمار خطرساز است.

در جامعه‌ی مبتلا، سلامت جسمی بیمار در درجه دوم نسبت به وضعیت ذهنی بیمار قرار دارد.  آنچه افراد را بیش از بیش در وضعیت نابسامانی قرار می‌دهد وضعیت اکنون آنها به لحاظ  فرهنگی و اجتماعی و از دست رفتن حقوق انسانی و یا برچسب‌های فرهنگی جدیدی است که اکنون در برابر خود می‌بینند. مطالعات نشان می‌دهد که میزان مرگ و میر در بیمارانی که نیاز به توجه روان‌پزشک و یا حمایت‌های اجتماعی دارند در این وضعیت بسیار بیشتر است.

اگرچه بعد از وقوع چنین بحران‌هایی، به دلیل ندادن اطلاعات درست و به‌موقع به بیماران،  احتمال وقوع خطرات بعدی در جامعه محلی مانند: احساس انتقام به دلیل مقصر دانستن جامعه، وضعیت نابسامان اقتصادی خانوارها و افزایش ریسک فاکتورهای ناشی از ترس از تابوهای فرهنگی نیز وجود دارد. درنتیجه حقوق افراد در دستیابی به اطلاعات قبل از ابتلا و مهم‌تر از آن بعد از ابتلا به بیماری بسیار حائز اهمیت است.

محرمانه بودن اطلاعات بیمار بدان معنی است که اطلاعات بیمار شخصی و خصوصی است و بدون اجازه افراد به اشتراک گذاشته نمی‌شود. محرمانه بودن اطلاعات بیمار مبتلابه اچ آی وی نیز برای شخص مهم است. مطالعات بسیاری نشان داده که افراد مبتلابه HIV و ایدز در صورت اطلاع دیگران مبتلابه HIV هستند، خود را در مقابل نوعی تبعیض می‌بینند.

بسیاری از قوانین در دنیا، در مورد بیماری اچ آ ی وی، بر وضعیت اطلاعات بیمار با تأکید بر حریم شخصی و وظیفه پاسخ‌گویی به بیمار تأکید می‌کنند. برای مثال در قانون 148 ایالت پنسیلوانیا آمده است: که ارائه‌دهندگان مراقبت‌های بهداشتی یا ارائه‌دهندگان خدمات اجتماعی نمی‌توانند نتایج آزمایش اچ آی وی را بدون اجازه كتبی به جز در موارد محدود به اشتراک بگذارند.   وزارت بهداشت نیز موظف است گزارش‌های HIV را محرمانه نگه دارد و گزارش نتایج آزمایش اچ آی وی برای کمک به پیگیری هرچه بهتر این بیماری را پیگیری کند؛ اما به نظر می‌رسد فاش‌سازی اطلاعات بیماران در جوامع محلی و وجود رفتارهای تبعیض‌آمیز و سختگیرانِ بعدی، بحران را چند برابر می‌سازد.

متأسفانه در ایران  به نظر می‌رسد که برای وقوع چنین بحران‌هایی نه تنها درک لازم در حیطه پزشکی یعنی رابطه پزشک و بیمار بر اساس یک‌رویه منطقی وجود ندارد، بلکه با درگیر شدن یک جامعه روستایی  در آن، جای نیروهای اجتماعی آماده و آموزش‌دیده نیز خالی است و درنتیجه جامعه برای به حاشیه رانده نشدن و دفاع از ارزش‌های سنتی خود به اعتراض‌های مضاعف و تسکین پریشانی نسبت به نداشتن چنین حقوقی دست می زند. در این میان اقدامات امنیتی اگرچه می‌تواند مهم باشد اما جلوی جریان رسانه‌ها را باید با بررسی و تحلیل درست و علمی و حمایت‌های اجتماعی و فرهنگی جامعه از وخیم شدن اتفاقات گرفت.

به‌علاوه افزایش مشکلات فقر، درگیری‌های دولت، نابرابری به‌عنوان بخش‌های اصلی معضلات اصلی اجتماعی، احساس ننگ این وضعیت را دوچندان می‌سازد.

این حق یک جامعه است که در نبود وضعیت مناسب اقتصادی، به حداقلی از اطلاعات مناسب برای سلامت خود و دست‌کم حمایت‌های اجتماعی در مورد چنین بیماری‌هایی دست یابد و بی‌تفاوتی و یا ایجاد فضا برای فشارهای بعدی وضعیت را بدتر خواهد کرد. همچنین مداومت بر اذعان سلب مسئولیت و پافشاری بر گردن نهادن بحران به خود جامعه راه‌حل مناسبی نیست.

به نظر می رسد در چنین وضعیتی خود دولت نیز نیازمند نوعی آگاه سازی است. همچنین دولت باید مطابق با نهادها و جوامع، برنامه‌هایی را ایجاد کند که شامل تماس با افراد، ارائه مداخلات قانونی، برنامه‌های آموزشی، گروه‌های خودیاری و پشتیبانی، ، برنامه‌های توان‌بخشی و پروژه‌های آموزشی باشد.

چاپ