گزارش نشست کارکرد اجتماعی دین در بحران های سلامت با تأکید بر کووید 19

 20200524 120345وبینار کارکرد اجتماعی دین در بحران های سلامت با تأکید بر کووید 19 از سلسله وبینارهای تحلیلی گروه جامعه شناسی پزشکی روز سه شنبه 30 اردیبهشت از طریق اسکایپ برگزار شد. سخنران های این نشست صدیقه وسمقی اسلام پژوه و دکترای فقه و مبانی اسلام و سیمین کاظمی پزشک و دکترای جامعه شناسی بودند و امید زمانی پزشک و مدیر گروه جامعه شناسی پزشکی و سلامت دبیری نشست را به عهده داشت. نخست وسمقی با نگاهی انتقادی درباره رویکرد سنتی به دین و عملکرد آن در دوره همه گیری کرونا ویروس سخنرانی کرد و بعد از آن کاظمی به غائله طب اسلامی در دوره همه گیری کرونا ویروس پرداخت. متن تلخیص و ویرایش شده سخنرانی ها در ادامه آمده است: 

 

رویکرد سنتی به دین و عملکرد آن در دوره همه گیری کرونا

صدیقه وسمقی

یکی از معضلات مهم و عمیق اجتماعی ما رویکرد سنتی به دین است. دین از مسؤولیت و رسالتی که دارد، خارج شده و با پذیرش مسؤولیت در تمام حوزه ها خودش را گسترش داده است. دین در دوره های تاریخی مختلف و به دلایل مختلف در تمام حوزه ها وارد شده و دخالت کرده است. برخی این عقیده را مطرح کرده اند که دین برای تمام پرسش های ما پاسخ دارد، و ما باید برای تمام پرسش هایمان در دین دنبال پاسخ بگردیم. این یک باور خرافی و نادرست است که در ذهن همه مسلمانان شکل گرفته است.

اما چرا این باور پذیرفته شده؟ در طول قرن ها این باور تبلیغ شده و پایگاه دیدگاه سنتی دین هم همیشه به روی باور اقشار عادی مردم و جامعه شکل می گیرد، نهاد دین مخاطبش جمعیت عوام جامعه است یعنی کسانی که این باور را پذیرفته اند و قبول کرده اند و هیچ پرسشی در این باره ندارند و جوابشان را هم از نهاد رسمی دین می گیرند. و نهاد دین هم روی همین باور بنا شده و شکل گرفته و قدرت پیدا کرده. درطول تاریخ این ارتباط دو جانبه وجود داشته و حفظ شده. نهاد دین سعی کرده این ارتباط را حفظ کند چون قدرتش وابسته به حفظ این رابطه است. بر اساس همین این رابطه این است که نهاد دین ادعا می کند که من جواب همه چیز را به شما می دهم و از آن طرف این از طرف {برخی دینداران} پذیرفته می شود و نهاد دین مورد مراجعه قرار می گیرد. این رابطه دوجانبه است که به نهاد رسمی دین قدرتی می دهد که حتی بالاتر از قدرت سیاسی استاگر از افراد درون نهاد سنتی دین درباره مسایل پزشکی هم سؤال کنید، ممکن است نگویند که ما برای این مسائل جواب نداریم. تلاش کرده اند که عموم مردم را به سمت این باور بیاورند که با توسل به شخصیت های دینی، امامزاده ها و امامان و... شما می توانند شفا بگیرند.. ولی اینها هیچ دلیلی برای اثبات ادعایشان ندارند. اینها ادعاهایی است که هیچ وقت ثابت نشده و قابل پذیرش هم نیست، نه مدرک شرعی برایش هست و نه عقلی.

من نمی خواهم منکر رابطه معنوی انسان و خدا، یا تأثیر دعا بشوم اما این که کسانی بیایند و بخواهند میان انسان و خدا واسطه بشوند و ادعا کنند که می توانند برای انسان شفا بگیرند یا اماکن که ساختمان هایی بیش نیستند، می توانند شفا بخش باشند اینها خرافات است. حتی دلایل و مدارکی هست که پیامبر اسلام با این ادعاها مخالف بوده و هیچ وقت خودش را میان انسان و خدا قرار نداد، بلکه آمد که انسان ها را مستقیماً به خدا دعوت و وصل کند. پس اگر افراد شفایی هم برای بیماری شان بخواهند، باید مستقیما خودشان از خدا بخواهند.

جمعیت مخاطب دین سنتی مردم عوام هستند و نهاد سنتی دین متاسفانه می خواهد این ها را با همین باورها نگهدارد. یعنی به جای اینکه خودش را ارتقاء بدهد و باورهای نادرستش را تصحیح کند و با شجاعت و با پذیرش منطق اعلام کند که این باورها را قبول ندارد، سعی می کند که این باورها تداوم یابند.

یک عده در طول {شیوع کرونا} دایما تلاش می کردند که حرم ها را باز کنند و اظهار ناراحتی می کردند. احساس می کردند که اگر باورهای مردم به اینها تضعیف شود، قدرت آنها تضعیف می شود. قدرت دینی کمتر از قدرت سیاسی نیست؛ همان طور که هیچ صاحب قدرت سیاسی نمی خواهد از قدرتش کاسته شود، صاحبان قدرت دینی هم نمی خواهند از قدرت شان کاسته شود و لو با دامن زدن به خرافات و با نگهداشتن مردم در جهل و خرافه باشد.

مردم وقتی خطری را برای خودشان به طور عینی ببینند، مطمئنا برای دفع خطر از خودشان اقدام می کنند و وقتی ببینند خطر جانی وجود دارد و نمونه هایش را هم ببینند که فلان بیمار علیرغم آنکه به فلان حرم یا شخصیت دینی مراجعه کرد و تربت امام حسین هم خورد اما مُرد، برای حفظ جان خودشان از وسایل امن استفاده می کنند. به این ترتیب بود که ما دیدیم بعد از مدتی مقاومت در برابر بستن اماکن دینی سرانجام اینها بسته شدند.

کارکرد دین متفاوت از این ادعاها و اقدامات است. اگر کارکرد دین را به صورت منطقی بپذیریم، دین اساساً ربطی به مسایل علمی و حتی به قانون گذاری در جامعه ندارد. دین برای هدایت انسانها به مسیر راست و صراط مستقیم است برای رهاندن انسان از خرافه ها آمده است. دین برای اصلاح باورهای ما نسبت به زندگی، باز کردن دریچه هایی به فراتر از زندگی مادی، برای دعوت انسان به عمل نیک و صالح، به عقلانیت، به تفکر و مسوولیت پذیری خود انسان در قبال اعمالش آمده. اگر چنین رویکردی از دین مورد قبول واقع می شد هرگز در برابر بستن حرم و مسجد و اماکن مذهبی مقاومت نمی شد. اینها می توانستند بسته شوند، همان طور که مدارس و دانشگاهها و اماکن دیگر بسته شدند.

اگر با حسن نیست و بدون فرصت طلبی و بدون قدرت طلبی به دین نگاه بشود، دین یک عامل هدایت برای انسانها تلقی می شود که با اختیار و آزادی و تفکر آن را بپذیرند یا نپذیرند، در این صورت دیگر دین منافعی برای عده ای ندارد که در مقابل بسته شدن اماکن مذهبی مقاومت کنند. بلکه می پذیرند این اماکن بسته شوند که مردم نروند و بیمار و آلوده نشوند. اگر به دنبال نفعی در دین برای خودمان نباشیم هیچ گاه دین را در مقابل علم و دانش و دستاوردهای علمی قرار نمی دهیم و در حقیقت نهاد دین هم باید مانند دیگر نهادها در این جامعه تابع قوانین عقلی و تابع دستاوردهای علمی باشد.

غائله طب اسلامی در دوره همه گیری کروناویروس

سیمین کاظمی

با رویکرد کارکردگرایی، از دین به عنوان یک نهاد اجتماعی انتظار می رود، کارکردهایی برای حفظ نظام اجتماعی داشته باشد، البته در همین رویکرد دین می تواند کژکارکردهایی هم داشته باشد که در این مبحث به یکی از آنها پرداخته می شود و آن غائله طب اسلامی است که به خصوص در همه گیری کروناویروس فعالیت و تبلیغات کنشگران آن افزایش یافته و مدعی نظام شفابخشی مبتنی بر دین هستند.

افراد منتسب به این جریان، مخالف پزشکی مدرن هستند و انتقاداتی را مطرح می کنند که بخشی از آن توهم آمیز و ایدئولوژیک است و بخش دیگرش تقریباً شبیه انتقاداتی است که حدود نیم قرن پیش جامعه شناسان و اندیشمندان سایر حوزه های علوم انسانی درباره پزشکی بیان کرده اند، که از مشهورترین آنها می توان به فوکو و ایوان ایلیچ اشاره کرد. نادیده گرفتن ابعاد روانشناختی و اجتماعی بیماری، قدرت و سلطه پزشکی و پزشکی پدرسالارانه، تجاری شدن پزشکی و بی طرف نبودنش، یاتروژنی در پزشکی و پزشکی شدن از جمله انتقادات رایجی هستند که عمدتاً جامعه شناسان درباره بیومدیسین مطرح می کنند. این انتقادات گاهی رادیکال تر بوده و برخی دستاوردهای مورد ادعای پزشکی نوین مثل بهبود وضعیت سلامت جامعه و کنترل بیماری های عفونی و ... به چالش کشیده می شود و این دستاوردها به عوامل دیگری نسبت داده می شوند.

کنشگران طب اسلامی با ادبیات و ترمینولوژی مخصوص خودشان، برخی از این انتقادات را به پزشکی نوین وارد می کنند و البته چون به سلاح ایدئولوژی نیز مجهز هستند، خواسته شان یعنی برچیده شدن پزشکی نوین را با شعارهای انقلاب اسلامی پیوند می زنند و طب نوین را سند وابستگی به غرب معرفی و حتی به آن طب استعماری اطلاق می کنند. آنها بعد از این انتقادات بلافاصله جایگزین خودشان را معرفی می کنند که همان طب اسلامی است که ادعا می شود متکی به احادیث و روایت های امامان شیعه است.

این کنشگران فقط به حوزه ی نظر محدود نیستند و فعالیت های گسترده ای شامل تولید و فروش دوا با نماینده هایی در نقاط مخلف کشور، برگزاری مجالس آموزش طب اسلامی، ملاقات با بیماران و طبابت، راه اندازی مراکز مشاوره تلفنی، سایت های اینترنتی برای معرفی و فروش دوا و فعالیت در تلگرام واینستاگرام را صورت داده اند. در دوره شیوع بیماری کروناویروس این فعالیت ها تشدید شده و بازنمایی رسانه ای بیشتری پیدا کرده و حتی توانسته اند مخاطبان بیشتری جلب کنند. هر چند برخی از شخصیت های مذهبی، کنشگران طب اسلامی را جاعل و طب اسلامی را غیرمعتبر می دانند، اما واقعیت آن است که طب اسلامی و فعالانش، حمایت ابراز نشده ای هم در درون مجموعه قدرت سیاسی دارند، از این رو به نظر می رسد، نسبت به فعالیت شان به دیده ی خطاپوشی نگریسته می شود و علاوه بر آن از پایگاه اجتماعی هم برخوردارند که برخی اقشار مذهبی به آنها گرایش نشان می دهند.

در رویکرد جامعه شناختی به موضوع این پرسش شکل می گیرد که چرا طب اسلامی در دوره اپیدمی کروناویروس بیشتر از قبل توانست در فضای جامعه مطرح و معرفی شود. در پاسخ می توان گفت: اپیدمی کروناویروس به عنوان یک بیماری مسری تنفسی که راه سرایت آسان و سریع دارد و تا حدی هم کشنده است، برای نظام های مراقبت سلامت یک چالش غیرمنتظره و پیش بینی نشده بود. این اپیدمی درست زمانی ظهور کرد که اکثر نظام های بهداشتی متوجه کنترل بیماری های مزمن بودند و در حوزه بیماری واگیر به ریشه کنی بعضی بیماری های از قبل مانده مثل سرخک و سل می اندیشیدند و آمادگی برای بیماری مسری وجود نداشت. شیوع کروناویروس به عنوان یک بیماری ناشناخته و خطرناک برای نظام های بهداشتی غیر منتظره بود و چون بیماری جدید و دانسته ها درباره آن اندک بود، پزشکی رایج روش قطعی برای پیشگیری و درمان آن در دست نداشت. می توان گفت پزشکی رایج در مواجهه با کروناویروس دچار عدم قطعیت و سردرگمی شده که هنوز هم ادامه دارد. این غیره منتظره بودن و محاسبه ناپذیر بودن خطر کروناویروس و عدم قطعیت و سردرگمی که پزشکی در رابطه با این بیماری دچار آن شده است، یک ناکامی برای پزشکی رایج به حساب می آید و ظاهراً همین وضعیت موجب شده که راه برای اظهار نظرهای غیرعلمی و شبه علم باز شود؛ از تزریق مایع ضدعفونی تا خوردن فلان معجون آفریقایی تا طب چینی و انواع گیاهان و مواد و روش های نیازموده و حتی خطرناک. در ایران هم کنشگران طب اسلامی چنین وضعیتی را که بر پزشکی رایج عارض شده به عنوان فرصتی برای طرح طب مورد ادعای شان به عنوان یک نظام شفابخشی جدید مغتنم شمرده و در این بازاری که هر کس متاع خویش را عرضه می کند با روغن بنفشه و عنبرنسارا و دواهای دیگرشان حاضر شده اند.

در واقع اگر به علل احیای طب جایگزین و حوزه فعالیت آن نگاه کنیم، انواع طب جایگزین عمدتاً در حوزه هایی فعال هستند که پزشکی رایج ادعایی درباره آن حوزه ها ندارد و ادعای حل مشکلاتی را دارند که پزشکی رایج در حل آنها موفقیت کمتری داشته یا اعتراف می کند که هنوز موفق به یافتن راهکار یا درمانی برای آن مشکل نشده است. دقیقاً در همین موارد و به علت همین ضعف های پزشکی رایج است که عرصه به دست رقیبان و حریفانی مثل انواع طب جایگزین افتاده است. داستان طب اسلامی و پزشکی رایج هم بخشی از این ماجراست. در دوره اپیدمی کروناویروس که پزشکی نوین به ضعف خویش در کنترل بیماری اعتراف کرده یا ضعف آن نمایان شده، طب اسلامی ادعای توانایی مقابله با این اپیدمی را مطرح می کند، بدون اینکه الزامی به اثبات این ادعاها به طور تجربی داشته باشد.

به نظر می رسد در چنین وضعیتی، طب اسلامی با اتکا به قدرت دین و استفاده از ابزار ایدئولوژی در پی تحمیل خود به نظام مراقبت سلامت ایران و برخورداری از منافع و امتیازات آن است. مشکل مدعیان نظام شفابخشی موسوم به طب اسلامی این است که برای ادعاهایش درصدد گرفتن اعتبار از دین است. بر خلاف پزشکی علمی که برای هر روش تشخیصی و درمانی، مسؤولیت علمی و قانونی دارد و باید بعد از اطمینان از اثربخشی و کم خطر بودن یک روش آن را به بیماران عرضه نماید، طب اسلامی تمام بار این مسؤولیت را به دین واگذار می کند و زیر بار روش شناسی علم پزشکی نمی رود و درباره اثربخش نبودن یا خطرساز بودن ادعاهایش پاسخگو نیست. همین پاسخگو نبودن و اتکاء به قدرت دین و بعضی کانون ها در قدرت سیاسی است که می تواند از کنشگران طب اسلامی، تهدیدی برای سلامت جامعه بسازد و از این رو شکل گیری آن نگران کننده به نظر برسد.

در حالیکه در دوره همه گیری کووید 19، نگرانی اصلی کنترل بیماری و اطمینان از دسترسی همگان به امکانات پیشگیری، تشخیص و درمان بیماری است، طب اسلامی یک موضوع گمراه کننده و انحرافی به نظر می رسد که کنشگران این حوزه برای مطامع و منافع خود به راه انداخته اند.

چاپ